Praca a osobowość

Praca a osobowość http://www.sxc.hu/profile/intuitives

Każdy wie, że ręce i nogi "same" reagują na to, co dzieje się na drodze, zanim zdążymy o tym pomyśleć, zastanowić się, poczuć strach lub złość. Funkcja ta działa "odruchów", czyli bardzo szybko i poza kontrolą świadomości człowieka.

Ludzie od bardzo dawna zauważają pewną powtarzalność i podobieństwo charakterów, jednak nie stworzono jak dotąd takiej typologii, która opisałaby je w sposób pełny i nie budzący poważnych zastrzeżeń. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest na pewno ten fakt, że ludzie z natury tak bardzo różnią się od siebie, że nie sposób znaleźć dwie identyczne osoby. Innymi słowy każdy człowiek jest niepowtarzalną indywidualnością. Z drugiej strony jednak wszyscy ludzie funkcjonują według tych samych praw fizycznych, biologicznych i psychologicznych, choć nie zawsze wiadomo jakich i w jaki sposób ze sobą powiązanych.

Osobowość, a psychika

Wśród psychologicznych teorii osobowości brak jest zgody i spójności, tworzone są one z różnych punktów widzenia i przy użyciu różnych języków teoretycznych. Okresowo panują różne mody, na które wpływają nowe techniki badawcze i odkrycia. Można jednak wyróżnić w psychologii dwa główne sposoby traktowania osobowości człowieka:

Testy psychologiczne przeważnie dotyczą tego drugiego, węższego pojęcia osobowości. Testy badają albo zdolności człowieka albo cechy jego osobowości, charakteru czy temperamentu. Często przyjmuje się, że osobowość składa się z temperamentu, czyli cech biologicznych, wrodzonych oraz charakteru, czyli cech nabytych, ukształtowanych przez środowisko. Bardzo trudno jednak w praktyce wskazać, dokładnie którędy przebiega granica między temperamentem a charakterem. W tym artykule dla uproszczenia będę używał terminu osobowość zarówno wtedy, gdy chodzi o temperament, jak i o charakter. Oprócz badania inteligencji człowieka w różnorodnych jej przejawach lub inteligencji ogólnej np. w postaci tzw. ilorazu inteligencji, w ostatnich latach dużą wagę przywiązuje się do badania tzw. "inteligencji emocjonalnej", czyli zdolności do adekwatnego funkcjonowania emocjonalnego, szczególnie wśród ludzi. "Inteligencja emocjonalna" jest bardzo wyraźnie związana z osobowością człowieka, ale odnosi się do sfery zdolności i mierzona (badana) jest podobnie jak zdolności intelektualne. Znaczenie "inteligencji emocjonalnej" jest wcale nie mniejsze niż znaczenie inteligencji "intelektualnej", czyli tradycyjnie ujmowanej, dotyczącej zdolności poznawczych człowieka. Sama inteligencja, choćby największa, nie może człowiekowi zapewnić sukcesu. Konieczna jest zawsze pewna doza inteligencji emocjonalnej, aby umieć porozumiewać się z ludźmi, nawiązywać z nimi relacje i w ogóle sprawnie funkcjonować w świecie społecznym i naturalnym.

Ilustracja 1.Zależności pomiędzy najważniejszymi obszarami funkcjonowania człowieka, badanymi testami psychologicznymi. Źródło: opracowanie własne. Czymś pośrednim między osobowością, a funkcjonowaniem intelektualnym są także tzw. style poznawcze, które charakteryzują sposób funkcjonowania poznawczego, czyli intelektualnego człowieka, natomiast abstrahują od poziomu jego zdolności intelektualnych. Często wyróżniane style poznawcze to:

    • zależność od pola (spostrzeganie całościowe, globalne, synteza pola) - niezależność od pola (spostrzeganie poszczególnych części, analiza pola percepcyjnego);
    • refleksyjność (długie namyślanie się nad problemem, mało błędów) - impulsywność (szybkie rozwiązywanie problemów, dużo błędów);
    • abstrakcyjność (wysoki poziom ogólności używanych kategorii poznawczych, pojęć) - konkretność (niski poziom ogólności)

Style poznawcze mogą mieć znaczny wpływ na funkcjonowanie człowieka w pracy. Wiążą się one ściśle z typami osobowości człowieka. Zależy od nich m. in. możliwość wykorzystania potencjału intelektualnego człowieka, jego zdolności poznawczych.

Typologie osobowości oparte na teorii cech.

Psychologiczne testy osobowości opierają się przeważnie na teorii cech, czyli na założeniu, że ludzka osobowość posiada pewne cechy, czyli wymiary, które ją opisują. Wymiary te posiadają dwa bieguny, np. skąpstwo - hojność, lękliwość - odwaga. Istnieje oczywiście bardzo wiele cech osobowości, które można w ten sposób opisać. Typologię osobowości próbują w różny sposób uporządkować te cechy, zebrać je w jakieś zbiory, odkryć reguły wiążące poszczególne cechy ze sobą. Każda z typologii stara się znaleźć kilka podstawowych wymiarów, które zorganizowałyby i opisały wszystkie ludzkie cechy, a dzięki temu każdą osobowość. Teoria cech jest często krytykowana przez teoretyków jako jedynie opisowa, nie pozwalająca przewidzieć zachowania. Jednak większość z nas niejeden raz doświadczyło realności jakiejś cechy własnej czy cechy drugiego człowieka. Mówi się na przykład o kimś "to cały on", "to cała ona", kiedy opisuje się czyjeś zachowanie. Z całą pewnością potrafimy wskazać u otaczających nas w codziennym życiu osób ich główne cechy, czyli to, jacy są najczęściej lub przede wszystkim. Choć nie zawsze łatwo znaleźć dla tej cechy nazwę, czy nawet słowny opis. Jedną z najbardziej wypracowanych i popularnych teorii jest pięcioczynnikowy model osobowości, zwany także teorią Wielkiej Piątki, która - jak sama nazwa wskazuje - mówi o pięciu podstawowych wymiarach ludzkiego charakteru. Są to - w "wolnym tłumaczeniu", czyli po pewnym uproszczeniu dla potrzeb tak krótkiej prezentacji - następujące bieguny cech:

    • Neurotyczność (lękliwość, niska odporność na stres) - Zrównoważenie emocjonalne;
    • Introwersja (unikanie ludzi) - Ekstrawersja (poszukiwanie stymulacji, optymizm);
    • Dogmatyzm (w zachowaniu i poglądach) - Otwartość na doświadczenie (kreatywność);
    • Agresywność (egocentryzm, oschłość) - Ugodowość w stosunkach społecznych;
    • Niesumienność (hedonizm, impulsywność) - Sumienność w działaniu (silna wola).

Model Wielkiej Piątki daje możliwość opisania charakteru każdego człowieka na pięciu w/w wymiarach. Na każdy główny wymiar składa się z kolei pewna ilość cech cząstkowych. Ich uporządkowanie uzyskano drogą analizy czynnikowej (statystycznej, matematycznej) danych z dużej ilości badań samoopisowych (kwestionariuszowych) - odkryto, że wszystkie nazwy cech ludzkich układają się właśnie w pięć dużych grup, którym nadano nazwy pochodzące od cech, które się na nie składają. Inaczej mówiąc - ludzie opisując samych siebie w kwestionariuszach używają właśnie takich pięć grup nazw cech. Również w tzw. badaniach leksykalnych, czyli opartych na wyborze słów opisujących cechy osobowości, które wybrano z najważniejszych istniejących słowników, również otrzymano pięć czynników, pięć grup cech, lecz ich treść była nieco inna. Okazało się także, że w różnych krajach - w różnych językach, zawartość pięciu wymiarów jest trochę inna - niektóre cechy cząstkowe "przechodzą" między wymiarami, "zmieniają przynależność". Jednak jest pewną prawidłowością, że wszystkie nazwy cech osobowości, które mają odzwierciedlenie w języku, można "zmieścić", opisać na pięciu wymiarach osobowości. Świadczy o tym właśnie ta stałość, powtarzalność liczby wymiarów podstawowych (czynników) w różnych badaniach i różnych językach.

Tzw. hipoteza leksykalna mówi z kolei, że wszystkie cechy osobowości znajdują swoje odbicie w języku, ponieważ ludzie zauważając powtarzające się różnice między sobą zawsze w końcu znajdują dla nich nazwy. Pięcioczynnikowy model osobowości, odpowiednio zmodyfikowany, jest bardzo przydatny do diagnozy osobowości w procesie rekrutacji i selekcji pracowników. Klasyczny podział typów osobowości (a dokładniej: temperamentów) wg Hipokratesa był znacznie prostszy - każdy człowiek miał reprezentować taki typ, jakiego rodzaju płyn biologiczny przeważa w jego organizmie. Hipokrates wyróżnił w ten sposób cztery typy: sangwinik (krew), flegmatyk (flegma), choleryk (żółć) i melancholik (czarna żółć). Koncepcja płynów nie wytrzymała próby czasu, ale typy Hipokratesa są popularne do dziś. Podobny sposób myślenia przyjął Pawłow, ale biologiczne podłoże typów osobowości wyjaśnił już w sposób nowoczesny, posługując się pojęciami siły, zrównoważenia i szybkości układu nerwowego. Wg niego melancholik ma słaby układ nerwowy i to dominuje całe jego funkcjonowanie tak bardzo, że pozostałe cechy jego układu nerwowego nie zaznaczają się. Pozostałe trzy typy mają silne układy nerwowe. Choleryk oprócz tego, że silny, ma niezrównoważony układ nerwowy, co z kolei dominuje jego funkcjonowanie tak bardzo, że szybkość układu nerwowego nie ma znaczenia. Sangwinik i flegmatyk mają silne i zrównoważone układy nerwowe, ale układ sangwinika jest szybki, natomiast flegmatyka powolny. Obecnie w/w cztery klasyczne typy próbuje się opisać na dwóch wymiarach, czyli wg jeszcze bardziej podstawowych cech człowieka. W koncepcji przedstawianej przez Centrum Edukacji Psychologicznej FENIX przyjęto, że jednym biegunem pierwszego wymiaru jest orientacja na relacje, a drugim orientacja na zadanie. Jeden biegun drugiego wymiaru to: introwersja, pesymizm, małomówność i skłonność do analizowania; drugi biegun: ekstrawersja, optymizm, rozmowność, skłonność do kierowania.

Podobne artykuły:

ARK Consulting