System rachunku kosztów w Polsce

System rachunku kosztów w Polsce stokkete - Fotolia

Wyniki badań systemów rachunkowości w Polsce wskazują na ich powolną ewolucję oraz wzrost zastosowania rozwiązań innowacyjnych, które stanowią narzędzia w systemach rachunkowości orientowanych na potrzeby informacyjne zarządzania strategicznego.

Ostatni rozdział książki Ireny Sobańskiej „Rachunek kosztów. Podejście operacyjne i strategiczne” (Wydawnictwo C.H. Beck, 2009) jest poświęcony rachunkowi kosztów w praktyce polskich firm. Po krótkim wstępie – przedstawieniu zmian w regulacjach  rachunkowości w Polsce po 1990 r. – autorka przedstawia wyniki własnych badań przedsiębiorstw w tym okresie. Badania dotyczyły systemów rachunkowości, a ich celem badań było przyjrzenie się polskiej praktyce prowadzenia rachunku kosztów w latach 1990-2000.

W badaniach uczestniczyły łącznie 92 przedsiębiorstwa. Ponad 80 proc. badanych przedsiębiorstw działało już przed 1990 r. Firmy, które rozpoczęły działalność w roku 1990. to przede wszystkim firmy z kapitałem zagranicznym lub firmy polskie prywatne oraz tzw. firmy samorządowe lub tworzone przez agencje rządowe (np. Agencja Rozwoju Przemysłu). Podmiotami uczestniczącymi w badaniach były w większości firmy obecne na terenie Polski centralnej i południowo-zachodniej (tylko kilka z badanych firm działało na terenie północno-zachodnim).

Co się okazało?

Z badanych podmiotów 91,5 proc. uznało tradycyjny rachunek kosztów pełnych jako niedobry lub niewłaściwy, z punktu widzenia potrzeb informacyjnych procesów zarządzania. System rachunku kosztów zmieniło 40 proc. firm i zastąpiło tradycyjny system rachunku kosztów pełnych innymi systemami. W 47 proc. podmiotów dokonywane są zmiany w systemie rachunku kosztów lub zostały one już zaplanowane. W pozostałych 7,5 proc. przedsiębiorstw, które uznały tradycyjny rachunek kosztów pełnych za niedobry, nie przewidywano jego zmiany w najbliższym czasie z takich przyczyn takich jak: brak środków na zakup zintegrowanego systemu komputerowego, niezbędnego do wdrożenia nowego systemu rachunku kosztów, brak „klimatu w zarządzie” do wprowadzania zmian w systemie rachunku kosztów, restrukturyzacja firmy. Wśród tych podmiotów są przedsiębiorstwa państwowe, samorządowe i jednoosobowe spółki Skarbu Państwa.

Tylko 5,5 proc. badanych podmiotów uznało tradycyjny rachunek kosztów pełnych za właściwy i nie planowało jego zmiany w najbliższym czasie. Podmioty te zostały założone przed 1990 r. i wszystkie wyroby sprzedawały na rynku krajowym. Cztery z nich były jednoosobowymi spółkami Skarbu Państwa z branży energetycznej, a jeden spółką publiczna branży chemicznej. Wszystkie te przedsiębiorstwa dotychczas nie miały problemów ze sprzedażą swoich produktów, nie odczuwały presji konkurencji i w pełni wykorzystywały zdolności produkcyjne. Fakt ten częściowo wyjaśnia stanowisko tych przedsiębiorstw odnośnie do stosowanego tradycyjnego systemu rachunku kosztów pełnych.

Przyczyny zmian

Wśród przyczyn wprowadzenia lub planowania zmian w systemie rachunku kosztów wynika, że najczęściej były to:

  • wzrost konkurencji (31,6 proc.),
  • wdrożenie zintegrowanego systemu informatycznego (25 proc.),
  • zmiana właściciela (19,7 proc.),
  • wdrożenie norm ISO (10,5 proc.),
  • zmiany w prawodawstwie rachunkowości (8 proc.),
  • wdrożenie nowoczesnej technologii (2,6 proc.).

Taka hierarchia przyczyn ustalona dla całej próby odpowiadała tylko strukturze przyczyn uznanych za istotne w przedsiębiorstwach działających z prywatnym kapitałem polskim.

Natomiast w przedsiębiorstwach opartych na kapitale zagranicznym, za najważniejszą przyczynę zmiany systemu rachunku kosztów uznano:

  • zmianę właściciela (47 proc.),
  • wzrost konkurencji (33 proc.),
  • wdrożenie systemu klasy MRP/ERP (20 proc.).

W tych przedsiębiorstwach nowe prawo rachunkowości (ustawa o rachunkowości z 1994 r.) nie miało absolutnie żadnego znaczenia dla zmiany systemu rachunku kosztów. Dwie inne przyczyny dość popularne wśród polskich firm – wdrożenie nowej technologii i wdrożenie normy ISO – są uważane przez firmy z kapitałem zagranicznym za nieistotne.

Zmiana właściciela lub wzrost konkurencji

Wydaje się, że w firmach tych wymienione przyczyny kojarzone są ze zmianą właściciela, wraz z którą następowała zmiana technologii, wprowadzanie standardów jakości, zmiany w organizacji firmy itd. Tempo, radykalność i kompleksowość zmian obserwowane w podmiotach sprywatyzowanych przez kapitał zagraniczny zadecydowały głównie o tym. że zmianę właściciela uznaje się za najważniejszą przyczynę zmian również w systemie rachunku kosztów. Nieco mniejsze znaczenie przypisywane wzrostowi konkurencji – jako przyczynie wprowadzanych zmian w systemie rachunku kosztów – może wynikać stąd, że kilka z tych podmiotów wchodziło w skład wielkich firm światowych i miały one charakter tylko produkcyjny (tzn. nie zajmowały się dystrybucją wyrobów, a więc nie miały bezpośrednich kontaktów z rynkiem).

Pozostali

W pozostałych grupach badanych podmiotów (jednoosobowe spółki Skarbu Państwa, spółki akcyjne oparte na kapitale państwowym (GPW), spółki wchodzące w skład NFI, spółki samorządowe) dominującą przyczyną zmian w systemie rachunku kosztów było:

  • wdrożenie zintegrowanego systemu komputerowego (prawie 30 proc.),
  • wzrost konkurencji (27 proc.),
  • nowe prawo rachunkowości (13,5 proc.),
  • wdrożenie normy ISO (11 proc.).

Pozostałe przyczyny miały mniejsze znaczenie (poniżej 10 proc.) dla zmian w systemie rachunku kosztów tych przedsiębiorstw. Małe znaczenie przyczyny – wejście na GPW – może wynikać z faktu, że w badanej próbie było tylko kilka firm działających na tej giełdzie. Natomiast mało istotny wpływ przyczyny – zmiana właściciela – na zmiany w systemie rachunku kosztów (8,1 proc.) wskazuje, że zmiana właściciela w tego typu przedsiębiorstwach nie wywoływała tak radykalnych i kompleksowych zmian w technologii, organizacji i procesach zarządzania, jak w przypadku zmiany właściciela w przedsiębiorstwach działających na bazie kapitału zagranicznego (47 proc.) lub prywatnego kapitału polskiego (21 proc.). Małe znaczenie przyczyny – wdrożenie nowej technologii (5,4 proc.) – wynika stąd, że w badanych przedsiębiorstwach państwowych, samorządowych i spółkach zgrupowanych w NFI słabo rozwijał się proces inwestycyjny i zarządzanie strategiczne.

W przedsiębiorstwach tych wzrost konkurencji w mniejszym stopniu miał wpływ na zmiany w systemie rachunku kosztów niż w podmiotach opartych na prywatnym kapitale polskim (główna przyczyna zmian). Na mniejsze znaczenie tej przyczyny w tej grupie podmiotów miało wpływ to, że kilka z badanych przedsiębiorstw państwowych funkcjonowało w branżach wtedy jeszcze słabo „urynkowionych” i silnie regulowanych przez agendy rządowe (jak branża energetyczna). Tylko w tej grupie podmiotów zmiany w regulacjach rachunkowości były uznawane za istotną przyczynę wprowadzanych zmian w systemie rachunku kosztów.

W przedsiębiorstwach, które dokonały zmian w systemie rachunku kosztów, stosowany wcześniej tradycyjny system rachunku kosztów pełnych został zastąpiony przez wielozadaniowe albo inaczej mieszane (lub hybrydowe) systemy rachunku kosztów. Są to systemy budowane według zasad kilku systemów rachunku kosztów (odrębnie prezentowane w literaturze fachowej). Ten kierunek zmian (zgodny z ewolucją systemów rachunku kosztów w gospodarce rynkowej) występował we wszystkich podmiotach, bez względu na pochodzenie kapitału.

Wnioski

W przedsiębiorstwach, które dokonały zmiany systemu rachunku kosztów, stosowane były najczęściej mieszane, hybrydowe systemy rachunku kosztów. Były one oparte na zasadach kilku systemów rachunku kosztów, zaliczanych obecnie do tradycyjnych (np. rachunek kosztów zmiennych standardowych, wielostopniowy i wieloblokowy rachunek kosztów i wyników oparty na zasadach rachunku kosztów zmiennych). Tylko w kilku firmach zagranicznych były wdrażane nowoczesne systemy rachunku kosztów (rachunek kosztów procesów, rachunek kosztów celu) dostosowane do tworzenia informacji w systemie strategicznej rachunkowości zarządczej na potrzeby zarządzania strategicznego. Wskazuje to na szybsze tempo zmian zachodzących w systemie rachunku kosztów w firmach zagranicznych niż w firmach opartych na kapitale polskim. Przyczyny wolniejszej ewolucji systemu rachunku kosztów w naszych firmach należy upatrywać głównie w słabo rozwijającym się procesie inwestowania i zarządzania strategicznego (dominowało jeszcze zarządzanie operacyjne).

Wyniki badań w zakresie zastosowania systemów rachunku kosztów w podmiotach w Polsce wykazały, że w 2005 r. w przedsiębiorstwach różnych branż nadal był preferowany tradycyjny rachunek kosztów pełnych rzeczywistych, ale liczba jego zastosowań się zmniejszyła (o 19 proc. w porównaniu z 1999 r.), wzrosło zastosowanie rachunku kosztów zmiennych standardowych (1999 r. – 16.7 proc., 2005 r. – 32,2 proc.) oraz zwiększyło się zastosowanie nowoczesnych systemów rachunku kosztów, takich jak rachunek kosztów działań czy rachunek kosztów celu (3,3 proc.).

Wskazuje to na powolną ewolucję systemów rachunku kosztów w praktyce w Polsce, wzrost zastosowania innowacyjnych systemów rachunku kosztów, które stanowią narzędzia w systemach rachunkowości zarządczej orientowanych na potrzeby informacyjne zarządzania strategicznego.


Więcej informacji i wskazówek związanych z systemami kosztów w firmie i zarządzaniem nimi znajdziesz w książce „Rachunek kosztów. Podejście operacyjne i strategiczne” Ireny Sobańskiej (red. nauk.) (Wydawnictwo C.H. Beck, 2009). Książkę możesz nabyć np. w księgarni internetowej www.ksiegarnia.beck.pl – w pole „wyszukiwarka” wpisz tytuł książki. Wykorzystanie za zgodą Wydawcy.

CH Beck

Dalej

x

0 komentarzy

Nie udało się dodać komentarza, spróbuj ponownie za chwilę

Komentarz powinien być dłuższy niż 5 znaków

Prosze wprowadzić prawidłowy adres e-mail

Nick powinien być dłuższy niż 4 znaki